قيس بن ماصِر . « 1 » اين افراد به قدرى در اين رشته تخصص داشتند كه حتّى خود امام صادق ( ع ) از آنان به عنوان « متكلم » ياد مىكرد ، و اين مسأله بيانگر اين است كه پيشواى ششم ( ع ) نه تنها خود به بحث و تجزيه و تحليل مسائل كلامى مىپرداخت ، بلكه گروهى را نيز در مكتب تربيتى خود براى اين منظور تربيت مىكرد . هشام بن حكم همهء برجستگىاش در علم كلام بود ، نه در فقه يا حديث يا تفسير . امام صادق ( ع ) او را كه در آن وقت جوانى نو خط بود ، از ساير اصحابش بيشتر گرامى مىداشت و او را بالا دست ديگران مىنشاند . همگان در تفسير اين عمل امام ( ع ) اتفاق نظر دارند كه اين تجليلها فقط به علّت متكلم بودن هشام بوده است . امام صادق ( ع ) با مقدم داشتن هشام متكلّم بر ارباب فقه و حديث ، در حقيقت مىخواسته است ارزش بحثهاى اعتقادى را بالا ببرد و كلام را بالا دست فقه و حديث بنشاند . بديهى است كه اين گونه رفتارهاى ائمّه اطهار تأثير بسزايى داشته در ترويج علم كلام و در اينكه عقل شيعى از ابتدا عقل كلامى و فلسفى گردد . « 2 » سخنان ارزشمند ، مباحثات و مناظرات امام صادق ( ع ) و ياران دانشمند و متكلم آن حضرت با سران گروههاى مختلف فكرى و اعتقادى كه در كتابهاى بزرگان شيعه مثل : اصول كافى ، توحيد صدوق ، بحارالانوار ، احتجاج طبرسى و . . . ثبت شده بيانگر اهميت و جايگاه ويژه اين بعد از فعّاليتهاى فرهنگى امام صادق ( ع ) و نقش ارزشمند آن در پاسدارى از اصول و مبانى اعتقادى تشيّع است . در اين ميان ، رسالهء توحيد مفضّل ، حاوى مطالب سودمندى پيرامون هستى شناسى ، وحدانيّت خداى متعال ، علم ، قدرت و حكمت او و نيز شگفتيهاى آفرينش انسان ، حيوانات ، طبيعت و . . . است كه امام صادق ( ع ) ضمن چهار جلسه براى مفضّل بن عمر

--> ( 1 ) - در كتاب كافى ، ج 1 ، ص 171 . مناظره مفصلّى ميان اين عده از متكلمان اسلامى با يكى از مخالفان در حضور امام صادق ( ع ) كه موجب خوشحالى و نشاط آن حضرت شده بود ، نقل شده است . ( 2 ) - آشنايى با علوم اسلامى ( كلام - عرفان و حكمت عملى ) شهيد مطهرى ، ص 66 - 67 .